Enneagram คืออะไร?

Enneagram (นพลักษณ์) มีชื่อเต็ม ๆ ว่า “Enneagram of Personality Types” เป็นแนวคิดที่แบ่งคนออกเป็น 9 ประเภท (Ennea- แปลว่า 9) หรือ “9 ลักษณ์” โดยแบ่งจากลักษณะของร่องความคิดที่เรามักใช้ในการดำเนินชีวิต

(ผมใช้คำว่าร่องเพราะถ้าเราไม่รู้ตัว มันจะเหมือนกับการตกร่อง แล้วขึ้นมาไม่ได้ แล้วเราก็จะใช้ชีวิตโดยเดินไปตามร่องวิธีคิดนั้น ๆ ไปเรื่อย ๆ ถ้าเราทุกข์เพราะมันก็จะทุกข์ไปเรื่อย ๆ)

ร่องความคิดที่ว่านี้ในทาง Enneagram เรียกว่า “Fixation” (ความคิดยึดติด)

ในทางทฤษฎี Enneagram เชื่อว่าคนในลักษณ์เดียวกันจะมีความคิดยึดติดแบบเดียวกัน

แต่ความยากของ Enneagram ก็คือต่อให้เป็นคนลักษณ์เดียวกัน มีความคิดยึดติดแบบเดียวกัน ก็อาจจะมีพฤติกรรมที่แตกต่างกันได้ เพราะพฤติกรรมของคนเรามันขึ้นอยู่กับปัจจัยอะไรอีกหลายอย่าง ทั้งประสบการณ์ที่ผ่านมาในชีวิต และระดับการพัฒนาความเข้าใจในตัวเอง ฯลฯ

ดังนั้นการจะสำรวจว่าตัวเองเป็นลักษณ์อะไรจะไม่ใช่แค่ดูว่าตัวเองทำอะไร แต่ต้องขุดลงไปลึกกว่านั้นว่าทำไมถึงทำอย่างนั้น หรือทำไมถึงรู้สึกอย่างนั้น ซึ่งถ้าเป็นคนที่ยังไม่ค่อยได้สังเกตตัวเองหรือไม่ได้พยายามทำความเข้าใจตัวเองมาก่อนก็อาจจะไม่รู้ตัวว่าตัวเองกำลังตกร่องความคิดแบบไหนอยู่ แต่ส่วนใหญ่หาไม่ยากหรอกครับ (แม้บางคนอาจจะต้องใช้เวลาซักหน่อย) แค่เราลองถามตัวเองดูเรื่อย ๆ ลองสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นในความคิดหรือในใจของเราเรื่อย ๆ

วันนี้ผมจะมาเล่าให้ฟังคร่าว ๆ ว่าแต่ละลักษณ์มีลักษณะยังไง (แบบย่อ ๆ ย่อมั่กมากกกก) ลองอ่านดูแล้วคิดว่าตัวเองเป็นลักษณ์ไหนก็ลองเก็บไว้ในใจ ใครไม่แน่ใจอาจจะเลือกไว้ 2-3 ลักษณ์ แล้วเดี๋ยววันหลังผมจะมาเล่าแต่ละลักษณ์ในรายละเอียดกันอีกที

คนศูนย์กาย

สำหรับคนใน 3 ลักษณ์แรก (คือ 8-9-1) ทาง Enneagram เรียกว่าเป็น ศูนย์กาย (เรื่องศูนย์เดี๋ยวไว้มาเล่ารายละเอียดอีกทีวันหลังครับ) ทั้ง 3 ลักษณ์ของศูนย์กายจะมีอารมณ์หลักคืออารมณ์โกรธ (anger) แต่จะแสดงออกมาแตกต่างกัน

ลักษณ์ 8: เป็นลักษณ์ที่แสดงออกถึงความโกรธชัดเจนที่สุดครับ มองว่าโลกนี้ไม่มีความยุติธรรม ปลาใหญ่กินปลาเล็ก อ่อนแอก็แพ้ไป เพราะฉะนั้นเราจึงต้องเป็นผู้เข้มแข็ง ต้องการควบคุมผู้อื่นและสิ่งต่าง ๆ มีกฎเกณฑ์เอาไว้ตัดสินหรือใช้กับคนอื่น และใช้กับตัวเองด้วย แต่จะมีข้อยกเว้นให้ตัวเองได้ แล้วจะหาเหตุผลมาประกอบข้อยกเว้นนั้น (บางทีไม่รู้ตัวว่าเป็นข้อยกเว้น เพราะมองว่าบริบทฉันกับเขามันไม่เหมือนกัน) ไม่ชอบแสดงความอ่อนแอให้คนอื่นเห็น

ลักษณ์ 9: ชอบความกลมกลืนไปกับคนอื่น ไม่ชอบความขัดแย้งเอามาก ๆ เลยมักจะโอนอ่อนผ่อนตามคนอื่นจนหลงลืมความต้องการของตน หรือละเลยเรื่องของตัวเองไป เช่น ถ้าไปกินข้าวกับเพื่อนก็จะยอมไปกินตามเพื่อนแม้ว่าจะไม่อยากกินสิ่งนั้นเลย หรือปฏิเสธคำขอร้องจากคนอื่นไม่ได้ (เพราะการปฏิเสธคือความขัดแย้ง) ลักษณ์ 9 ลึก ๆ มีความโกรธที่กรุ่นอยู่ แต่แทบไม่แสดงออกให้เห็นเลยโดยเฉพาะอย่างยิ่งกับคนไม่สนิท ลักษณ์ 9 บางคนบอกว่าสิ่งที่โกรธที่สุดคือโกรธตัวเองที่ปฏิเสธคนอื่นไม่เป็น

ลักษณ์ 1: เป็นคนที่มีกฎ/หลักการ/ความเหมาะสมที่เอาไว้ตัดสินทั้งตัวเองและคนอื่น ต่างกับลักษณ์ 8 ตรงที่คนลักษณ์ 1 ไม่มีข้อยกเว้นให้ตัวเอง ออกจะเข้มงวดกับตัวเองมากกว่าคนอื่นด้วยซ้ำ อารมณ์โกรธของลักษณ์ 1 จะเป็นอารมณ์หงุดหงิด (frustration) หรืออารมณ์ "จิ๊ปาก" ลักษณ์ 1 จะแสดงออกถึงอารมณ์โกรธแบบตรง ๆ ออกมายากกว่าลักษณ์ 8 บางคนแทบไม่แสดงออกถึงความโกรธหรือหงุดหงิดเลย เพราะคนลักษณ์ 1 มักมองว่าความโกรธเป็นเรื่องไม่เหมาะสม

คนศูนย์ใจ

อีก 3 ลักษณ์ถัดมา (คือ 2-3-4) เป็นศูนย์ใจ มีอารมณ์หลักคืออารมณ์เศร้า/ละอาย (sad/shame) ที่เชื่อมโยงกับความต้องการการยอมรับ/ความรักจากคนอื่น สิ่งที่ทั้ง 3 ลักษณ์ต้องการหลีกหนีมาก ๆ คือ rejection (การถูกปฏิเสธ)

ลักษณ์ 2: เชื่อว่าการเป็นผู้ให้จะทำให้ได้รับความยอมรับ/ความรักมา ดังนั้นคนลักษณ์ 2 จึงมีลักษณะของความประจบอยู่ในที เวลาชอบใคร (เพื่อน คนรัก หัวหน้า ฯลฯ) ก็มักจะทำสิ่งต่าง ๆ ที่คิดว่าพวกเขาจะชอบ เป็นคนที่จับได้ไวว่าใครชอบอะไรหรือต้องการอะไร จนบางครั้งไม่รู้ความต้องการของตัวเอง เพราะเอาตัวเองไปผูกกับความต้องการของคนอื่นมากเกินไป

ลักษณ์ 3: มองว่าความยอมรับ/ความรักจะได้มาก็ต่อเมื่อพวกเขาประสบความสำเร็จ ต้องการความชื่นชม ดังนั้นคนลักษณ์ 3 ส่วนใหญ่เลยจะมุ่งงานเป็นเรื่องใหญ่ในชีวิต ให้ความสำคัญกับความมีประสิทธิภาพ มักชอบ multitasking รับรู้ได้เร็วว่าใครชอบคนแบบไหน ปรับตัวเข้ากับคนได้ทุกรูปแบบ คล้าย ๆ น้ำที่แปลงรูปทรงไปตามภาชนะ เป็นลักษณ์ในศูนย์ใจที่ลึก ๆ มีอารมณ์เยอะ แต่กลัวอารมณ์เชิงลบ เลยมักตัดอารมณ์เศร้าออกไปเร็วมากจนเจ้าตัวเองบางทีก็ไม่รู้ตัวว่าเศร้า

ลักษณ์ 4: ลึก ๆ มองว่าจะได้รับความยอมรับ/ความรักก็ต่อเมื่อตัวเองไม่เหมือนใคร (unique) และคอยเปรียบเทียบตัวเองกับคนอื่น ๆ อยู่ตลอดเวลา และจะโฟกัสไปที่ความพร่องของตัวเองเสมอ เห็นสิ่งดี ๆ ในตัวคนอื่นที่ตัวเองไม่มี ตัวเองไม่เคยดีพอ มีความอิจฉาคนอื่นอยู่เสมอ ต้องการสิ่งที่เป็นอุมดคติที่ก็ไม่รู้ว่าคืออะไร เป็นลักษณ์ที่คนในลักษณ์อื่น ๆ มักมองว่าเข้าใจยากกกกที่สุด

คนศูนย์หัว

สำหรับ 3 ลักษณ์สุดท้าย (คือ 5-6-7) เป็นศูนย์หัว มีอารมณ์หลักคืออารมณ์กลัว (fear)

ลักษณ์ 5: กลัวทรัพยากรหมดโดยเฉพาะพลังงานและเวลา เพราะฉะนั้นคนลักษณ์นี้จะให้ความสำคัญกับความรู้เป็นอย่างมาก เพราะความรู้เป็นอาวุธที่จะช่วยให้รอดภายใต้ทรัพยากรที่จำกัด แต่หาความรู้เท่าไร่ก็จะคิดว่ายังกาไม่พอ มักแยกตัวเองออกจากสังคม ไม่ค่อยสังสรรค์ (เปลืองพลังงานและเวลา) ส่วนใหญ่เลยมักดูเงียบ ๆ แต่บางคนอาจจะพูดเยอะได้บางโอกาส มักไม่ค่อยเข้าใจอารมณ์ เวลาคนลักษณ์ 5 พูดถึงอารมณ์ของตัวเอง มักไม่ใช่การพูดถึงอารมณ์จริง ๆ แต่เป็นการคิดเกี่ยวกับอารมณ์

ลักษณ์ 6: กลัวภัยอันตรายความเสี่ยงทุกอย่าง (อาจจะเป็นคนก็ได้) ซึ่งภัยหรือความเสี่ยงนี้สำหรับคนลักษณ์ 6 แล้วมักจะแจ่มชัดมาก ๆ ราวกับว่าจะเกิดขึ้นจริง ๆ ในหัวคนลักษณ์ 6 มักจะมีแผนสำรองแผนที่ 2, 3, 4, 5, 6… เพื่อป้องกันรูรั่วหรือข้อผิดพลาดที่จะเกิดขึ้นได้ บางคนมีลักษณะค่อนไปทางป้องกันหรือหลีกเลี่ยงความเสี่ยง ในขณะที่บางคนมีลักษณะพุ่งชนเพื่อจัดการกับความเสี่ยงหรืออันตรายนั้นก่อน (คล้าย ๆ “ต้องเล่นมันก่อนที่มันจะเล่นเรา”)

ลักษณ์ 7: กลัวความทุกข์ เป็นลักษณ์ที่หลีกหนีความทุกข์อย่างที่สุด มีความสนใจไปซะทุกอย่าง ทุกอย่างมันช่างดูน่าสนุก มีความ spontaneous สูงมากกก อยากทำนู่นทำนี่ไปหมด กลัวเสียโอกาสลิ้มลองความสุข บุคลิกมักมีลักษณะร่าเริง (bubbly) ติดตลก พยายามหนีความทุกข์ ตัดความทุกข์ไปเร็วมากจนบางทีไม่สามารถสัมผัสได้ถึงความทุกข์ของตัวเองเลย (ทุกข์แต่ไม่รู้ตัวว่าทุกข์)

เป็นไงกันบ้างครับ คิดว่าตัวเองเป็นลักษณ์ไหนกันบ้าง ลองคอมเมนท์บอกผมกันหน่อยย

ป.ล. จริง ๆ ในแต่ละลักษณ์จะมีลักษณ์ย่อยหรือ subtypes อีก ใครที่อ่านแล้วรู้สึกว่ายังไม่ค่อยมีอันไหนที่ตรง อาจจะเป็นเพราะอยู่ใน subtypes บางอย่างที่มีจุดสังเกตได้ยากกว่า